Tội lỗi khởi nguồn từ trong lòng con người, nhưng thường bộc lộ ra bên ngoài qua những gì chúng ta làm, rồi dần dần thấm nhập vào xã hội, chính quyền, và thậm chí cả trong lòng Hội Thánh. Học thuyết Xã hội của Hội Thánh giúp chúng ta nhận diện và chống lại tội lỗi mang tính hệ thống, tức là những cơ cấu tội lỗi.

Giáo huấn Xã hội Công giáo xuất hiện ở khắp nơi, nhưng nhiều khi chúta không nhận ra, vì tưởng rằng mình chỉ đang đọc hay nghe nói đến những vấn đề như: nợ vay sinh viên, bạo lực của cảnh sát, các luật phân biệt chủng tộc kiểu Jim Crow, hay thậm chí là các vụ lạm dụng ngay trong lòng Hội Thánh. Tuy nhiên, tất cả những thực trạng ấy – cùng với nhiều vấn đề khác – đều có một điểm chung: chúng là những biểu hiện cụ thể của các cơ cấu tội lỗi.

Những "cơ cấu" này được xây dựng trên nền tảng của tội lỗi cá nhân và, theo thời gian, thấm nhập vào các thiết chế nhân loại, khiến chúng ta khó nhận ra, chứ chưa nói đến việc loại bỏ chúng. Như Toát yếu Học thuyết Xã hội của Hội Thánh khẳng định:

Những cơ cấu này bắt nguồn từ tội lỗi cá nhân và vì thế luôn gắn liền với những hành vi cụ thể của những người tạo ra, củng cố và làm cho chúng trở nên khó loại bỏ. Chính theo cách đó mà chúng trở nên mạnh hơn, lan rộng hơn và trở thành nguồn mạch của những tội lỗi khác, chi phối cách hành xử của con người (số 119).

Nói cách khác, tội lỗi bắt đầu từ con tim, nhưng không dừng lại ở đó. Nó được biểu lộ qua hành động của chúng ta. Vì thế, những gì chúng ta tạo dựng – các cơ chế, hệ thống, tổ chức – sớm muộn cũng phản ánh, trong đó có cả những tội lỗi đang ngự trị trong lòng con người. Điều này không chỉ đúng với những ngành nghề rõ ràng là xấu xa, như sản xuất văn hóa phẩm đồi trụy hay làm ăn gian dối, mà còn thấm sâu vào mọi lãnh vực, đặc biệt là những hệ thống chính trị, xã hội và kinh tế mang tầm vóc toàn cầu mà con người thiết lập để chi phối thế giới.

Những Ví Dụ về Cơ Cấu Tội Lỗi

Cơ cấu tội lỗi không phải là điều gì mới mẻ. Ta đã thấy điều đó ngay trong thời Giáo Hội sơ khai, qua trình thuật thánh Phao-lô đến Ê-phê-xô (x. Cv 19,23–41). Khi thánh nhân đến rao giảng Tin Mừng tại đây, ngài không chỉ đụng chạm đến một hệ thống tôn giáo tôn thờ nữ thần A-tê-mi (Diana), mà còn đe dọa cả một trật tự kinh tế – xã hội – chính trị được xây dựng chung quanh đền thờ của bà, một trong bảy kỳ quan của thế giới cổ đại.

Bởi thế, không phải chỉ vài tín đồ cuồng tín nổi loạn chống lại thánh Phao-lô, mà là cả một đám đông được tổ chức và kích động bởi các thợ bạc ở Ê-phê-xô – những người sống nhờ việc bán đồ thờ cúng cho khách hành hương. Tin Mừng đã đe dọa, và theo thời gian sẽ phá vỡ, một cơ cấu tội lỗi mang tính tôn giáo – kinh tế – xã hội đang chống lại Nước Thiên Chúa.

Ngày nay cũng vậy. Ở mức độ nào đó, mỗi người chúng ta – vì còn phạm tội – đều giống như dân Ê-phê-xô xưa: chúng ta trở thành những kẻ thờ ngẫu tượng, bởi tội lỗi chính là nỗ lực lệch lạc nhằm tìm hạnh phúc tối hậu nơi một thực tại nào đó không phải là Thiên Chúa. Bốn ngẫu tượng lớn nhất của nhân loại xưa nay vẫn là: tiền bạc, khoái lạc, quyền lực và danh vọng. Cũng như các thợ bạc Ê-phê-xô, chúng ta dựng nên những hệ thống chính trị và kinh tế để phục vụ các ngẫu tượng ấy. Những hệ thống này, đến lượt mình, quay lại áp bức chính những con người bị mắc kẹt trong đó, kể cả những người chân thành muốn sống ngay lành.

Cơ Cấu Tội Lỗi và Lương Tâm Con Người

Lịch sử Hoa Kỳ cho thấy một ví dụ rõ ràng. Các vị lập quốc đã đấu tranh cho chân lý "mọi người sinh ra đều bình đẳng", nhưng chính họ lại bị trói buộc trong cơ cấu tội lỗi của nền kinh tế nô lệ, đến mức không tìm ra được lối thoát. Hệ quả là Thomas Jefferson – người đồng soạn Tuyên ngôn Độc lập, và từng thốt lên: "Quả thật, tôi run sợ cho đất nước mình khi nghĩ rằng Thiên Chúa là Đấng công chính, và công lý của Người không thể ngủ yên mãi" – rốt cuộc vẫn không giải phóng các nô lệ của chính mình.

Cơ cấu nô lệ ấy đã góp phần trói buộc chính Jefferson, khiến ông không thể sống trọn vẹn theo tiếng nói lương tâm. Điều này không minh oan cho ông, vì nhiều người cùng thời đã can đảm giải phóng nô lệ. Tuy nhiên, nó cho thấy các cơ cấu tội lỗi có khả năng làm mù lòa và trói buộc con người, khiến họ khó nhận ra – hoặc khó hành động chống lại – sự dữ, dù chính lương tâm họ vẫn lên tiếng phản kháng.

Thực tại tương tự vẫn đang diễn ra hôm nay. Một người làm việc trong một tập đoàn mà lợi nhuận được coi là thước đo duy nhất của thành công sẽ bị áp lực, thậm chí bị đe dọa mất việc, nếu không hành động theo logic ấy – dù điều đó có thể đi ngược lại Tin Mừng. Các thiết chế xã hội tạo nên những khuôn khổ quyết định, những hệ thống thưởng – phạt. Vấn đề là: những hệ thống ấy có khuyến khích điều thiện hay không?

Chính vì thế, truyền thống Công giáo luôn nhấn mạnh: bên cạnh việc hoán cải tội lỗi cá nhân, chúng ta còn phải đối diện và biến đổi các cơ cấu tội lỗi, vì chúng vừa gây áp lực khiến ta không hoán cải, vừa che khuất tầm nhìn luân lý của chúng ta. Điều này đúng với mọi thiết chế – kể cả Hội Thánh, như thảm kịch lạm dụng tính dục do hàng giáo sĩ gây ra đã cho thấy một cách đau đớn.

Tin Mừng và Thách Đố các Cơ Cấu Tội Lỗi

Trong suốt lịch sử, Tin Mừng đã nhiều lần thách thức và cải biến các cơ cấu tội lỗi: từ việc chấm dứt các trò giết người man rợ trong đấu trường Rôma, đến việc bãi bỏ chế độ nô lệ, cải tổ luật lao động bất công, hay thông qua Đạo luật Dân quyền. Tiến trình này thường rất chậm chạp và đau đớn, vì tiền bạc, quyền lực và thói quen lâu đời luôn chống lại sự thay đổi. Dù vậy, Tin Mừng vẫn không ngừng được "nhào nặn" vào lòng xã hội để biến đổi nó.

Những cải cách này thường đòi hỏi sự kết hợp giữa thuyết phục luân lý và vai trò của nhà nước. Chẳng hạn, các cuộc đấu trường man rợ ở Rôma chỉ chấm dứt khi các tu sĩ Kitô giáo bước vào giữa đám đông, đánh động lương tâm họ, và khi một nhà nước đã được Tin Mừng thấm nhuần không còn chịu đựng được sự tàn bạo ấy nữa. Cũng vì lý do đó, hình phạt đóng đinh đã bị bãi bỏ, vì con người không thể tiếp tục làm cho người khác điều mà họ đã làm cho Con Thiên Chúa.

Từ Tội Lỗi đến Liên Đới

Toát yếu Học thuyết Xã hội của Hội Thánh (số 193) xác quyết rằng các cơ cấu tội lỗi:

Phải được thanh luyện và biến đổi thành những cơ cấu liên đới, thông qua việc thiết lập hoặc điều chỉnh thích hợp các luật pháp, quy định thị trường và hệ thống pháp lý.

Điều đó có nghĩa là các nỗ lực ngoài nhà nước – như tẩy chay, vận động xã hội, hay biểu tình – tuy rất đáng quý, nhưng nhiều khi chưa đủ. Thường cần đến việc thay đổi các cơ cấu pháp lý, chính trị, xã hội và kinh tế bằng sức mạnh của luật pháp. Ở đây, không chỉ cá nhân, mà cả nhà nước cũng mang trách nhiệm.

Tuy nhiên, điều này không miễn trừ trách nhiệm cá nhân đối với liên đới và công ích. Luật pháp mà không chinh phục được lương tâm con người thì dễ thất bại. Vì thế, trách nhiệm trước hết vẫn đặt trên vai mỗi người chúng ta – như những công dân, cha mẹ, con cái, người lao động và người sử dụng lao động – để yêu thương tha nhân bằng hành động cụ thể và giáo dục lẫn nhau.

Sự nhấn mạnh của Hội Thánh về liên đới thường gây khó chịu cho nền văn hóa cá nhân chủ nghĩa, nhưng đó lại là chìa khóa để tháo gỡ các cơ cấu tội lỗi. Chẳng hạn, vấn đề nợ vay sinh viên cho thấy chúng ta dễ quên rằng mình đang sống trong một mối tương quan nợ nần lẫn nhau: nợ Thiên Chúa, nợ các thế hệ đi trước và các thế hệ mai sau.

Đức Giê-su đã truyền dạy chúng ta yêu thương nhau như Người đã yêu thương chúng ta. Chính bằng cách đó, chúng ta "trả món nợ" của mình: không phải cho Thiên Chúa – Đấng không cần gì nơi ta – mà cho tha nhân, bằng cách trao ban.

Kết Luận

Như Toát yếu (số 195) mời gọi:

Sự sẵn sàng hiến thân vì thiện ích của tha nhân, vượt trên mọi lợi ích cá nhân hay cục bộ…, để hành trình của nhân loại không bị gián đoạn, nhưng luôn mở ra cho các thế hệ hiện tại và tương lai, tất cả cùng được mời gọi chia sẻ cùng một ân ban trong tình liên đới.

Nhờ ân huệ liên đới ấy, chúng ta có thể – với ơn Chúa – tháo gỡ các cơ cấu tội lỗi, để Nước Thiên Chúa được thể hiện và thánh ý Người được thực hiện dưới đất cũng như trên trời.

Mark P. Shea – Franciscanmedia.org

Con sóng nhỏ chuyển ngữ

Với mục đích để Lời Chúa được loan truyền và thông tin Giáo hội được lan tỏa, Legio Mariæ sẵn lòng để các tổ chức và cá nhân sử dụng lại tin bài đã đăng trên báo giấy và báo mạng legiomariævn.com của mình.

Tuy nhiên, vì đức công bằng và sự bác ái, xin quý vị vui lòng ghi đầy đủ nguồn như sau: “Theo Đạo Binh Đức Mẹ, website: legiomariævn.com”.

Ngoài ra, nếu chia sẻ bài lên mạng xã hội (Facebook, Twitter…), đề nghị dùng đường dẫn gốc trên website của Đạo Binh Đức Mẹ.