CHÚT CẢM NGHIỆM VỀ NÉT ĐẸP

Ở SỰ CÂN ĐỐI TRONG BÀI THÁNH CA NÀY CỦA LINH MỤC HUYỀN LINH

Nhiều tín hữu Công giáo, nhất là các anh chị em ca đoàn, cùng cảm thấy rằng trong số các bài thánh ca Việt Nam xưa, có ba tác phẩm hai bè nhưng vang lên đầy đặn và tráng lệ như thể nhiều bè:

(1) “Giêsu Vua muôn vua” (“Ôi Giêsu, Chúa Giêsu là Vua…”) của linh mục Huyền Linh (1927-2003),

(2) “Hương thơm” (“Lạy Chúa xin cho lời con nguyện cầu…”) của linh mục Vinh Hạnh (1931-1996),

(3) “Hát lên một bài ca mới” (“Hát lên một bài ca, một bài ca mới, ngợi khen Thiên Chúa…”) cũng của linh mục Vinh Hạnh.

Với hết lòng ngưỡng mộ, trong bài viết ngắn này, chúng tôi xin chia sẻ chút cảm nghiệm riêng về một nét đẹp, đó là sự cân đối, trong nhạc phẩm “Giêsu Vua muôn vua”.

Sự cân đối là điểm chung giữa thi ca và âm nhạc, giữa lời và nhạc trong ca khúc, nhất là trong thánh ca.

Thi ca có những cặp đối nhau. Hai câu hoặc hai chi câu đối nhau được gọi lần lượt là vế trên (hoặc vế trước, vế ra) và vế dưới (hoặc vế sau, vế đối).

Trong âm nhạc, câu hoặc chi câu đối nhau được gọi là phần xướng và phần đáp (call and response). Sau khi vế nhạc xướng vang lên, vế nhạc sau đáp lại như là đối thoại dưới các hình thức như câu mở rộng, câu trả lời, câu nhấn mạnh. Dựa vào vế xướng, vế đáp có thể chuyển hướng hoặc ở dạng lặp lại, phát triển, rút gọn, biến tấu, nghịch đảo, tương phản, v.v.

ẢNH 1: NHẠC XƯỚNG ĐÁP CÓ BIẾN TẤU, LỜI CA ĐỐI NHAU KHÁ HOÀN CHỈNH

Về tiết tấu, câu-đáp lặp lại trọn vẹn câu-xướng. Về giai điệu, câu-đáp lặp lại gần hết câu-xướng nhưng hạ thấp một cung, cuối câu chuyển hướng đi xuống, rất hợp với động từ “lạy thờ” ở lời ca.

Lời ca đối đáp khá hoàn chỉnh. Đối đáp hoàn chỉnh nghĩa là hai vế đối xứng với nhau về số chữ, từ loại, ngữ nghĩa và ngữ pháp. Ở Ảnh 2 sẽ xin giới thiệu kiểu đối thoáng, không hoàn chỉnh.

+ Đối chặt chẽ về từ ngữ:

NƠI THIÊN CUNG / NƠI DƯƠNG GIAN;

TIẾNG HÁT VANG HÔ / GỐI UỐN LẠY THỜ.

+ Đối chặt chẽ về ngữ pháp:

-“thiên cung” và “dương gian” đều là danh từ Hán Việt;

-“tiếng hát” và “gối uốn” đều là danh từ ghép, gồm danh từ + động từ;

-“vang hô” và “lạy thờ” đều là động từ.

ẢNH 2: NHẠC XƯỚNG ĐÁP CÂN ĐỐI CHẶT CHẼ, LỜI ĐỐI THOÁNG VỀ Ý

Ở phần nhạc, nhạc- đáp lặp lại nguyên vẹn nhạc-xướng nhưng hạ thấp cao độ, tương tự sequence lừng danh trong Bản giao hưởng Số 5 của Beethoven.

Lời ca đối nhau theo hướng đối thoáng, tức đối về ý tưởng chứ không đối chặt chẽ từng cặp từ, ngữ:

CHÚA GIÊSU LÀ VUA / CHÚA MUÔN THUỞ LÀ VUA;

CHÚA GIÊSU NGỰ ĐÂY / TRÁI TIM CON BỪNG SAY.

Cũng lưu ý sự đối đáp tương phản: “Chúa Giêsu” được diễn ở giai điệu cao hơn “trái tim con”.

ẢNH 3: BA CHI CÂU CÂN ĐỐI VỚI NHAU Ở CẢ NHẠC VÀ LỜI

Ở lời ca, ba ý tưởng được sắp xếp cân đối với nhau, mỗi chi câu gồm danh ngữ + động từ ghép:

CÁC TẦNG TRỜI + BỪNG SÁNG,

CÁC TÀ THẦN + CHẠY TRỐN,

KHẮP TRÁI ĐẤT + KHIẾP RUN.

Ở đây, rõ ràng tác giả chú trọng nhiều hơn về lời ca, và đã dùng nhạc để diễn tả lời bằng ba chi câu nhạc cân đối nhau về tiết tấu.

Chúng tôi rất thích nghe đoạn này:

+ Ở “bừng sáng”, hợp âm bậc I chuyển sang bậc IV, nghe rất “sáng”;

+ Ở “khiếp run”, hợp âm bậc I chuyển sang bậc V, và giai điệu hai bè chuyển động tách ra theo hướng đi xiên, tạo âm hưởng trầm hùng.

Trở lại phép đối ở lời ca, còn tìm thấy một cặp đối đặc sắc khác nữa:

NẾN ĐÈN / LÊNH LÁNG / SÁNG,

HƯƠNG TRẦM / NGHI NGÚT / BAY.

ẢNH 4: LIÊN TƯỞNG ĐẾN MỘT BÀI THÁNH CA KHÁC, CÙNG MỘT TÁC GIẢ

Như ở Ảnh 1 có sự tương phản giữa hai cảnh vực (NƠI THIÊN CUNG / NƠI DƯƠNG GIAN), thì ở phần phiên khúc trong bài hát “Kinh đầu lễ”, cũng của linh mục Huyền Linh, có sự tương phản về thời gian (NGÀY XƯA / GIỜ ĐÂY).

Có một cặp đối ở cả lời và nhạc. Hai câu lời ca cân đối được diễn tả bằng hai đoạn nhạc xướng đáp cũng cân đối. Phần nhạc mở đầu của đoạn-đáp lặp lại cao độ và tiết tấu phần nhạc mở đầu của đoạn-xướng như để nói lên rằng hy lễ trên bàn thờ “GIỜ ĐÂY” tái diễn hy lễ trên thập giá “NGÀY XƯA”.

Với hết lòng ngưỡng mộ nghệ thuật thánh ca của cố linh mục nhạc sĩ Huyền Linh, xin phép được ra ngoài đề tài để nêu một nghi vấn liên quan đến tác giả bậc thầy này.

Gần đây, nhiều trang mạng đã đăng một bài hát có nhan đề “Lòng thương xót Chúa” với tên tác giả là linh mục Huyền Linh và tên người hòa âm là Đ.C.H. (Đức cha Hòa?).

https://nguyenthoai.files.wordpress.com/.../longthuongxot...

https://drive.google.com/.../1LRrPuoWQTrNDc8nlXrwoSf.../view

https://musescore.com/user/1185421/scores/6704030

Tác giả bài hát này dùng bút pháp phóng khoáng để kết hợp nhạc với lời, thậm chí chấp nhận sự so le rất gắt giữa câu nhạc và câu lời ca tương ứng. Trái lại, linh mục Huyền Linh (1927-2003) luôn trau chuốt sự cân đối và luôn kết hợp chặt chẽ tiết tấu của giai điệu với tiết tấu thi phú của lời ca.

Các nhạc sĩ tiền bối của thánh nhạc Việt Nam không dùng cách hòa âm đặt bè phụ ở trên cao (nốt nhạc nhỏ, hiểu là bè giọng nam) trong cùng một khuôn nhạc với bè chính ở dưới.

Vì thế, chúng tôi băn khoăn suy đoán rằng có lẽ hai tác giả được ghi tên ở các tờ nhạc của bài hát “Lòng Chúa thương xót” nói trên không phải là linh mục Huyền Linh (tác giả của “Ôi Giêsu, Chúa Giêsu là Vua…”, “Ngày xưa trên đồi Gôn-gô-tha…”, “Thánh Tâm Chúa Giêsu nguồn êm ái dịu dàng…”, “Năm xưa trên cây sồi…”, “Avê Maria con dâng lời chào Mẹ…”, “Con đến trước tòa Nữ Vương uy quyền…”) và Đức cha Phaolô Nguyễn Văn Hòa (1931-2017) (cựu Chủ tịch Ủy ban Thánh nhạc trực thuộc Hội đồng Giám mục Việt Nam, tác giả “Bộ lễ Sêraphim”, các “Bài Thương Khó [Passio],” “Bài công bố Tin Mừng Phục Sinh [Exsultet]” và nhiều bài thánh ca ở thể loại ca khúc).

Dù sao, đây mới chỉ là suy đoán dựa vào văn bản. Ước mong quý bạn đọc góp ý chỉnh sửa nếu suy đoán có sai lầm và giúp tìm hiểu thêm, xin đa tạ.

Cuối năm phụng vụ 2023

Phêrô Nguyễn Đình Diễn (PXC)

Với mục đích để Lời Chúa được loan truyền và thông tin Giáo hội được lan tỏa, Legio Mariæ sẵn lòng để các tổ chức và cá nhân sử dụng lại tin bài đã đăng trên báo giấy và báo mạng legiomariævn.com của mình.

Tuy nhiên, vì đức công bằng và sự bác ái, xin quý vị vui lòng ghi đầy đủ nguồn như sau: “Theo Đạo Binh Đức Mẹ, website: legiomariævn.com”.

Ngoài ra, nếu chia sẻ bài lên mạng xã hội (Facebook, Twitter…), đề nghị dùng đường dẫn gốc trên website của Đạo Binh Đức Mẹ.