Nhân dịp Tết Âm lịch sắp đến, chúng ta bàn một chút về lịch, cũng để hiểu vì sao Âm lịch Việt Nam nhuận thường xuyên

Nói tổng quát về lịch

Ngày nay, hầu hết mọi người trên thế giới đều quen với một loại lịch thống nhất thường được gọi là Dương lịch - tên chính xác của lịch này là lịch Gregorio. Tuy nhiên, khi hiểu lịch là một quy ước đo lường thời gian theo tính toán chủ quan của con người thì thế giới có thể có rất nhiều loại lịch, và thực tế trong lịch sử đến hiện tại cũng có nhiều loại lịch với cách tính ngày tháng khác nhau. Dù thế nào, tuyệt đại đa số các loại lịch này đều dựa vào chu kỳ của mặt trăng và mặt trời trên bầu trời.

Một cách tổng quát, có 3 kiểu lịch phổ biến: lịch thuần dương, lịch thuần âm và lịch âm dương. Trong đó, lịch thuần dương là lịch chỉ tính năm dựa duy nhất vào chu kỳ mặt trời, không dựa vào chu kỳ nào khác để tính tháng (nổi tiếng nhất là Dương lịch chúng ta đang sử dụng, bên cạnh đó có lịch Bengali, lịch Iran, lịch quốc gia Ấn Độ...); lịch thuần âm là lịch chỉ tính tháng dựa duy nhất vào chu kỳ mặt trăng, không dựa vào chu kỳ nào khác để tính năm (ví dụ: lịch Hồi giáo, lịch Java); lịch âm dương là lịch tính tháng theo chu kỳ mặt trăng nhưng tính năm theo chu kỳ mặt trời (ví dụ: lịch Do Thái, lịch Trung Quốc/Việt Nam).

Âm lịch mà chúng ta quen gọi thực tế là lịch âm dương, tức đếm ngày trong tháng theo vòng lặp mặt trăng nhưng số lượng tháng trong một năm thì theo vòng lặp mặt trời.

Giáo Hội Công Giáo có dùng lịch âm không?

Trong các thế kỷ đầu tiên, người Kitô giáo chủ yếu chỉ mừng lễ Phục Sinh. Lễ Phục Sinh được xác định phụ thuộc vào lễ Vượt Qua của Do Thái giáo. Mà bạn biết không, lễ Vượt Qua được tính theo lịch âm, do đó lễ Phục Sinh cũng được tính theo lịch âm. Tuy nhiên, vì Kitô giáo bao gồm nhiều người từ các dân tộc khác nhau, không phải của riêng người Do Thái nên các giáo phụ không muốn dùng lịch Do Thái để tính nữa, dẫn đến việc các ngài đặt ra một quy tắc tách biệt để xác định lễ Phục Sinh: ngày Chúa nhật đầu tiên sau kỳ trăng tròn thứ nhất tính từ ngày Xuân phân 21/3.

Trong quá trình phát triển của Kitô giáo, để đánh dấu ngày kính nhớ các vị Thánh và các vị tử đạo, Giáo Hội cần một loại lịch; và vì đã trở thành quốc giáo của La Mã nên Giáo Hội nhận lịch La Mã làm lịch chính thức của mình. Lịch mà La Mã sử dụng lúc ấy chính là dương lịch Juliano, tiền thân của Dương lịch Gregorio.

Năm 1582, Đức Giáo Hoàng Grêgôriô XIII cải cách lịch Juliano, truyền cho ban hành lịch mới trên toàn thế giới, từ đó Dương lịch Gregorio trở thành quy ước tính ngày tháng tiêu chuẩn của cả nhân loại.

Như vậy, Giáo Hội Công Giáo chỉ dùng Dương lịch làm lịch chính thức, nhưng xác định lễ Phục Sinh cũng như cả mùa Chay, mùa Phục Sinh và nhiều ngày lễ liên quan bằng một loại lịch âm dương ngầm, tức theo chu kỳ mặt trăng.

Giải thích thêm về Âm lịch Việt Nam, âm lịch Do Thái và sự khác biệt

Lịch Việt Nam

Âm lịch Việt Nam (dùng cùng quy tắc tính như Âm lịch Trung Quốc) tính độ dài tháng theo chu kỳ mặt trăng và độ dài năm theo chu kỳ mặt trời. Theo đó, một tháng được tính chính xác từ ngày chứa thời điểm không trăng của tháng này đến ngày trước thời điểm không trăng tháng tiếp theo, nghĩa là ngày mùng 1 luôn chắc chắn là ngày không trăng (còn ngày trăng tròn lại có thể là ngày 14, 15, 16 hoặc 17 Âm lịch vì thời gian từ trăng non đến trăng tròn có sự dao động). Vì chu kỳ mặt trăng không luôn chính xác tuyệt đối nên đôi khi có hai-ba tháng 29 ngày nằm cạnh nhau, sau đó là hai-ba tháng 30 ngày. Cũng vì vậy mà có hiện tượng 8 năm liên tiếp tháng Chạp chỉ có 29 ngày.

Vì sao Âm lịch nhuận quá thường xuyên?

Một tháng có 29 hoặc 30 ngày nên 12 tháng trung bình chỉ có 354 ngày, ngắn hơn chu kỳ mặt trời 11 ngày.

Tháng 11 Âm lịch bắt buộc phải là tháng chứa điểm Đông chí (thời điểm mặt trời có góc chiếu nhỏ nhất), thường là ngày 21-22/12 DL. Một năm được xác định là từ đầu tháng 11 năm nay đến đầu tháng 11 năm sau. Mỗi năm Âm lịch tiến sớm lên 11 ngày nên cứ khoảng 3 năm thì khoảng cách giữa hai tháng 11 là 13 tháng, khiến phải có năm nhuận dài 384 ngày để bảo đảm quy luật tháng 11 chứa điểm Đông chí. Tuy nhiên 3 năm nhuận 1 lần đôi khi cũng chưa đủ, nên khoảng 8-11 năm thì lại có hiện tượng chỉ cách 2 năm đã nhuận 1 lần. Trong năm 13 tháng, tháng nào là tháng nhuận cũng có một quy tắc phức tạp khác để xác định.

Mỗi năm, chúng ta sẽ ăn Tết Nguyên Đán sớm 11 ngày so với năm trước đó. Ngày Tết có thể sớm nhất là 21/01 DL. Vì vậy, nếu lấy ngày Dương lịch của mùng 1 Tết năm nay trừ 11 mà ra nhỏ hơn 21 thì năm nay chắc chắn nhuận (ví dụ: mùng 1 Tết 2025 nhằm 29/01, trừ 11 ra 18/01, nhỏ hơn 21/01 nên năm Âm lịch 2025 nhuận).

Mỗi khi năm nhuận thì mùa Tết năm sau sẽ trùng với lễ Tro (ví dụ năm ÂL 2025 nhuận nên mùng 2 Tết 2026 là lễ Tro).

Lịch Do Thái

Lịch Do Thái hay lịch Hípri cũng là âm dương lịch, nhưng họ không gắn ngày mùng 1 cứng vào thời điểm không trăng như lịch Việt Nam, thay vào đó họ dùng lịch được tính toán sẵn. Trong lịch Do Thái, một năm trung bình có 12 tháng, mỗi tháng được định rõ số ngày không cần biết chu kỳ mặt trăng (cụ thể: tháng Nisan luôn có 30 ngày, Iyar có 29, Sivan 30, Tammuz 29, Av 30, Elul 29, Tishrei 30, Cheshvan 29 hoặc 30, Kislev 30 hoặc 29, Tevet 29, Shevat 30, Adar 30, tháng nhuận Adar 29). Tháng nhuận luôn là tháng cuối năm Adar II. Cũng như Việt Nam, lịch Do Thái cũng 2-3 năm là nhuận 1 lần, và mỗi lần nhuận là thêm 1 tháng.

Vì được quyết định trước nên rất thường xuyên mùng 1 lịch Do Thái không luôn là ngày không trăng và 15 không hẳn là trăng tròn, và lịch Do Thái thỉnh thoảng cũng đi lệch với lịch Việt Nam 1 ngày. Ví dụ: ngày mùng 1 tháng Chạp năm Giáp Thìn là ngày 31/12/2024 DL, thì hôm đó lại mới là 30 tháng Kislev lịch Do Thái; ngày 1 Âm lịch kế tiếp của chúng ta là nhằm 29/01/2025 DL thì lịch Do Thái đến 30/01 mới vào ngày 1 Âm lịch kế tiếp.

Do đó, nếu thiết bị của bạn có lịch Do Thái mà bạn cài đặt làm lịch Âm để xem thì nhiều khi không khớp gì với lịch Việt Nam.

Một điều thú vị khác về lịch âm Do Thái là họ không dùng số năm như Dương lịch hoặc tên con giáp, mà dùng 1 số rất to: Năm Sáng Thế - họ tin rằng lịch đó được tính từ thời điểm Thiên Chúa sáng tạo ông Ađam. Năm 2025 lịch Gregorio tương ứng với năm 5785 lịch Do Thái.

Nói một cách công bằng thì Âm lịch Việt Nam/Trung Quốc tuân theo đúng vận hành của thiên thể nhất (tháng tròn theo kỳ trăng, năm tròn theo kỳ mặt trời), nhưng lại khó sử dụng vì tính quy luật cực kỳ phức tạp - buộc phải giở lịch xem mới biết tháng đó có bao nhiêu ngày, khi nào nhuận, chứ không có quy luật rõ ràng về số ngày của mỗi tháng và thời gian nhuận như Dương lịch.

ICD biên soạn

Câu đối Tết Ất Tỵ 2025

Nhân dịp Năm mới Ất Tỵ và Năm Thánh 2025, xin chia sẻ vài câu đối để tùy nghi vận dụng.

1. ẤT TỴ - NẺO CHÍNH KIÊN TÂM LÒNG SON DẠ SẮT

   NĂM THÁNH – ĐƯỜNG NGAY VỮNG CHÍ Ý HỢP TÂM ĐẦU.

2. ẤT TỴ - NẺO CHÍNH KIÊN TÂM – DẪU PHONG BA – LÒNG SON DẠ SẮT

   NĂM THÁNH – ĐƯỜNG NGAY VỮNG CHÍ – DÙ BÃO TÁP – Ý HỢP TÂM ĐẦU.

3. XUÂN ẤT TỴ - ĐƯỢM NHUẦN TIN YÊU – THÁNG NĂM TRÀN HẠNH PHÚC.

    NĂM TOÀN XÁ – THẮM TƯƠI HY VỌNG – GIÂY PHÚT NGẬP TIN YÊU.

4. ẤT TỴ NIÊN – NHẬT NHẬT ÂN – THIÊN ÂN VIÊN MÃN

    TOÀN XÁ QUÝ – THỜI THỜI PHÚC – THẦN PHÚC THÁI HÒA.

(Năm Ất Tỵ, mỗi ngày đều nhận được ơn sũng – ơn Chúa tràn đầy. Thời kỳ Toàn Xá (Năm Thánh), mỗi lúc đều có phúc lành, phúc lành của Thánh Thần tràn ngập).

Tác giả: Sơn Ca Linh

Với mục đích để Lời Chúa được loan truyền và thông tin Giáo hội được lan tỏa, Legio Mariæ sẵn lòng để các tổ chức và cá nhân sử dụng lại tin bài đã đăng trên báo giấy và báo mạng legiomariævn.com của mình.

Tuy nhiên, vì đức công bằng và sự bác ái, xin quý vị vui lòng ghi đầy đủ nguồn như sau: “Theo Đạo Binh Đức Mẹ, website: legiomariævn.com”.

Ngoài ra, nếu chia sẻ bài lên mạng xã hội (Facebook, Twitter…), đề nghị dùng đường dẫn gốc trên website của Đạo Binh Đức Mẹ.