Bác ái Kitô giáo và nghệ thuật trao quyền

Lm. Giuse Nguyễn Ngọc Ngoạn

  Trong xã hội, dù ở bất cứ nơi đâu hay thuộc thể chế nào, luôn có những người ở vị trí yếu thế: người nghèo, người khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, người già neo đơn, người bị phân biệt đối xử, người mất việc hoặc gặp biến cố trong cuộc sống. Họ có thể bị bỏ quên, bị đối xử bất công hoặc thiếu cơ hội để phát triển. Trước những hoàn cảnh ấy, phản ứng tự nhiên của chúng ta là muốn giúp đỡ. Chúng ta cho tiền bạc, thức ăn, quần áo, thuốc men và nhiều hình thức hỗ trợ vật chất khác.

Những điều ấy cần thiết. Nhưng liệu như thế đã đủ chưa?

  Không phải mọi sự cho đi đều giải phóng. Có những sự cho đi, nếu không được thực hiện cách đúng đắn, có thể vô tình tạo ra lệ thuộc. Khi người yếu thế mãi mãi chỉ là người nhận, còn người khác luôn là người cho; khi chúng ta luôn quyết định điều gì tốt cho họ mà không hỏi họ muốn gì; khi chúng ta nói thay, làm thay và quyết định thay họ, thì dù xuất phát từ lòng tốt, cách giúp đỡ ấy vẫn có thể khiến họ tiếp tục ở lại trong vị trí yếu thế.

  Vì thế, vấn đề không chỉ là: “Chúng ta có giúp người yếu thế hay không?”

  Mà còn phải hỏi: “Cách chúng ta giúp có thực sự làm cho họ mạnh hơn, tự chủ hơn và có khả năng đứng lên hay không?”

  Không phải ban phẩm giá, nhưng tôn trọng phẩm giá

  Điều người yếu thế cần không chỉ là sự thương hại. Họ cần được tôn trọng, được lắng nghe, được học tập, làm việc, tham gia vào đời sống xã hội, được lựa chọn và có khả năng tự quyết định những điều liên quan đến cuộc đời mình.

  Bởi vì phẩm giá con người không phải là thứ người khác có thể ban cho hay lấy lại.

  Kinh Thánh xác quyết: “Thiên Chúa sáng tạo con người theo hình ảnh mình, Thiên Chúa sáng tạo con người theo hình ảnh Thiên Chúa, Thiên Chúa sáng tạo con người có nam có nữ” (St 1,27).

  Phẩm giá của con người bắt nguồn từ chính Thiên Chúa. Mỗi người đều mang một giá trị độc nhất và bất khả xâm phạm, không tùy thuộc vào việc họ giàu hay nghèo, khỏe mạnh hay yếu đau, thành công hay thất bại, có khả năng hay khuyết tật.

  Như Huấn quyền Hội Thánh khẳng định: “Phẩm giá hữu thể này của nhân vị, được tạo dựng theo hình ảnh và giống như Thiên Chúa và được cứu chuộc trong Chúa Giêsu Kitô”. ^[1]

  Vì thế, chúng ta không trao phẩm giá cho người yếu thế. Chúng ta chỉ có thể tôn trọng hoặc xúc phạm phẩm giá mà Thiên Chúa đã ban cho họ.

  Đây là điểm căn bản cần thay đổi trong cách nhìn về người yếu thế.

  Họ không phải là những người “kém giá trị” cần chúng ta nâng lên để trở thành những con người có giá trị. Họ vốn đã là những con người có đầy đủ phẩm giá. Họ không phải là những “đối tượng từ thiện” để chúng ta tùy ý quyết định điều gì tốt cho họ, nhưng là những chủ thể của chính cuộc đời mình, có quyền được sống, được phát triển và được tham gia vào đời sống xã hội.

  Do đó, bác ái Kitô giáo không bắt đầu bằng câu hỏi: “Tôi có thể cho họ điều gì?”

  Bác ái phải bắt đầu bằng một câu hỏi sâu hơn:

“Tôi phải làm gì để người anh chị em này có thể sống đúng với phẩm giá mà Thiên Chúa đã ban cho họ?”

  Trao quyền không có nghĩa là ban quyền

  Vậy “trao quyền cho người yếu thế” nghĩa là gì?

  Trao quyền không có nghĩa là người có quyền đứng ở trên rồi ban xuống cho người yếu thế một phần quyền của mình. Bởi vì quyền làm người và phẩm giá con người không phải là thứ người mạnh có thể ban phát.

  Trao quyền trước hết là tôn trọng quyền tự quyết vốn thuộc về người khác và tạo điều kiện để họ có thể thực thi quyền ấy.

  Trao quyền là không quyết định thay khi họ có thể tự quyết định.

  Là không nói thay khi họ có thể tự lên tiếng.

  Là không làm thay tất cả khi họ có khả năng tự làm.

  Là không chỉ trao một món quà, nhưng còn mở ra một cơ hội.

  Là không chỉ giải quyết một nhu cầu trước mắt, nhưng còn giúp một con người có khả năng tự đứng lên trong tương lai.

  Bởi vậy, trao quyền không phải là làm cho người yếu thế cần chúng ta mãi mãi, nhưng là giúp họ có khả năng sống mà không phải lệ thuộc vào chúng ta.

  Đây chính là một thử thách đối với cách chúng ta thực hành bác ái.

  Bởi đôi khi điều khó nhất không phải là cho đi, mà là trao cho người khác quyền tự quyết, ngay cả khi họ lựa chọn khác với điều chúng ta muốn.

  Nếu tôi chỉ tôn trọng sự lựa chọn của người yếu thế khi họ lựa chọn đúng điều tôi nghĩ là tốt cho họ, thì tôi đã thực sự trao quyền cho họ chưa?

  Hay tôi chỉ đang cho họ một thứ quyền nằm trong giới hạn mà chính tôi đặt ra?

  Bác ái không làm người khác thấp xuống

  Chúa Giêsu đã đặc biệt quan tâm đến người nghèo, người bệnh tật, người bị gạt ra bên lề và những người bị xã hội coi thường. Nhưng nơi Đức Giêsu, lòng thương xót không bao giờ nhằm làm cho con người trở nên thấp kém hơn.

  Ngài nhìn thấy con người phía sau hoàn cảnh của họ.

  Ngài phục hồi những người bị loại trừ vào tương quan với Thiên Chúa và với cộng đoàn.

  Ngài không nhìn họ đơn thuần như những người có nhu cầu cần được giải quyết, nhưng như những con người cần được gặp gỡ, lắng nghe và phục hồi.

  Đó cũng phải là cung cách của người môn đệ Đức Kitô.

  Bác ái Kitô giáo không chỉ làm cho người khác bớt khổ; bác ái còn giúp người khác được sống như một con người.

  Vì thế, lòng thương xót không được biến thành thương hại.

  Thương xót là cúi xuống để nâng người khác lên.

  Thương hại dễ khiến người khác cảm thấy mình thấp kém hơn.

  Thương xót nhìn thấy sự mong manh của người khác nhưng vẫn nhìn nhận nơi họ một phẩm giá ngang hàng với mình.

  Chúng ta không giúp người yếu thế để phô trương lòng tốt của mình, để tạo lợi lộc cho mình hay để khiến họ mắc nợ chúng ta. Chúng ta giúp họ vì họ là một con người, là anh chị em của chúng ta và là người được Thiên Chúa yêu thương.

  Đừng chỉ nhìn thấy người yếu thế; hãy nhìn thấy điều đang làm họ yếu thế

  Nếu chỉ nhìn người nghèo như một người cần tiền, chúng ta có thể trao tiền mà không bao giờ hỏi tại sao họ không có cơ hội thoát nghèo.

  Nếu chỉ nhìn người khuyết tật như một người cần được giúp đỡ, chúng ta có thể giúp họ di chuyển nhưng lại không tạo cho họ một môi trường để học tập, làm việc và đóng góp.

  Nếu chỉ nhìn một trẻ em có hoàn cảnh khó khăn như một trường hợp cần cứu trợ, chúng ta có thể cho em một phần quà nhưng không mở ra cho em một con đường học tập và phát triển.

  Nếu chỉ nhìn người già neo đơn như một người cần được chăm sóc, chúng ta có thể mang đến cho họ một bữa ăn nhưng vẫn để họ sống trong cô đơn và không được tham gia vào đời sống cộng đoàn.

  Vì vậy, bác ái trưởng thành không chỉ nhìn thấy nhu cầu của người yếu thế; bác ái còn nhìn thấy những rào cản đang khiến họ tiếp tục yếu thế.

  Có những rào cản đến từ hoàn cảnh.

  Có những rào cản đến từ định kiến.

  Có những rào cản đến từ sự phân biệt đối xử.

  Có những rào cản đến từ những cơ chế xã hội bất công.

  Nhưng cũng có những rào cản rất gần gũi: cách chúng ta đối xử với họ.

  Khi luôn làm thay, chúng ta có thể làm họ mất cơ hội tự làm.

  Khi luôn quyết định thay, chúng ta có thể làm họ mất khả năng tự quyết.

  Khi luôn nói thay, chúng ta có thể khiến tiếng nói của họ ngày càng yếu đi.

  Khi chỉ trao quà mà không trao cơ hội, chúng ta có thể giải quyết một khó khăn trước mắt nhưng không tạo ra sự thay đổi lâu dài.

  Do đó, câu hỏi quan trọng không chỉ là:

“Tôi đã làm gì cho người yếu thế?”

Mà phải là:

“Sau khi tôi giúp, họ có trở nên tự tin hơn, tự chủ hơn và có khả năng đứng lên hơn không?”

  Từ cứu trợ đến trao cơ hội

  Sự giúp đỡ trước mắt vẫn luôn cần thiết. Một người đói cần thức ăn. Một người bệnh cần được chăm sóc. Một gia đình gặp biến cố cần được nâng đỡ.

  Nhưng sự hỗ trợ chỉ nên là điểm khởi đầu, không phải điểm kết thúc của bác ái.

  Với người yếu thế, giúp đỡ có thể giải quyết nhu cầu trước mắt; còn trao quyền hướng tới sự thay đổi lâu dài.

  Trao quyền thông qua giáo dục: tạo cơ hội học tập cho trẻ em nghèo, hỗ trợ học bổng, đào tạo nghề, kỹ năng và chuyên môn, để họ có tri thức và năng lực tự xây dựng tương lai.

  Trao quyền thông qua việc làm: mở ra cơ hội làm việc, tạo môi trường bình đẳng để người yếu thế có thể lao động, đóng góp và tự bảo đảm cuộc sống bằng khả năng của mình.

  Trao quyền bằng cách lắng nghe: không nói thay họ khi họ có thể nói, không quyết định thay họ khi họ có thể lựa chọn.

  Trao quyền thông qua pháp luật và chính sách xã hội: xây dựng những điều kiện bảo vệ quyền lợi và tạo cơ hội để những người yếu thế có thể tham gia đầy đủ hơn vào đời sống xã hội.

  Trao quyền trong đời sống hằng ngày: không kỳ thị, không coi thường, không nhìn người yếu thế bằng ánh mắt thương hại, nhưng đối xử với họ như những người có phẩm giá ngang hàng.

  Và đặc biệt, trao quyền có nghĩa là mở ra một vị trí bình đẳng, nơi người yếu thế không chỉ được nhận mà còn có thể đóng góp; không chỉ được chăm sóc mà còn có thể phục vụ; không chỉ được nói về mà còn được lên tiếng; không chỉ được quyết định cho mà còn được tham gia quyết định.

  Bác ái phải dẫn đến công bằng

  Trao quyền cho người yếu thế không chỉ là một phương pháp làm việc bác ái. Đó còn là một đòi hỏi của công bằng xã hội.

  Bởi nếu một xã hội chỉ quan tâm đến việc phân phát những gì dư thừa cho người nghèo nhưng không quan tâm đến những nguyên nhân khiến họ mãi nghèo; nếu chỉ chăm sóc người bị loại trừ nhưng không thay đổi những cách thức loại trừ họ; nếu chỉ thương cảm người yếu thế nhưng không bảo vệ quyền lợi và tiếng nói của họ, thì xã hội ấy vẫn chưa thực sự giải quyết tận gốc vấn đề.

  Hội Thánh khẳng định:

  “Hội thánh khẩn khoản yêu cầu đặt việc tôn trọng phẩm giá con người, trong mọi hoàn cảnh, ở trung tâm của việc dấn thân cho công ích và của mọi hệ thống pháp luật. Quả thế, việc tôn trọng phẩm giá của mỗi nhân vị là nền tảng thiết yếu cho chính sự tồn tại của bất kỳ xã hội nào muốn xây dựng trên luật pháp công bằng chứ không dựa trên sức mạnh quyền lực.” ^[2]

  Vì thế, xây dựng một xã hội nhân bản không chỉ là làm cho người yếu thế có thêm những món quà, mà còn phải làm cho họ có thêm cơ hội, tiếng nói, khả năng tham gia và quyền tự quyết.

  Một xã hội thực sự công bằng không hỏi người yếu thế:

“Tôi có thể cho anh điều gì?”

mà còn hỏi:

“Tôi có thể tháo bỏ điều gì đang ngăn cản anh sống đúng với phẩm giá của mình?”

  Đừng chỉ nâng người khác lên bằng đôi tay của mình

  Có lẽ đây là một trong những thử thách khó nhất của lòng bác ái.

  Chúng ta dễ dàng cho đi một món quà.

  Dễ dàng trao một khoản tiền.

  Dễ dàng làm thay một công việc.

  Nhưng khó hơn nhiều là trao cho người khác cơ hội tự làm.

  Khó hơn nữa là tin tưởng họ đủ để trao trách nhiệm.

  Và khó nhất có lẽ là tôn trọng quyền tự quyết của họ, ngay cả khi họ lựa chọn khác với điều chúng ta mong muốn.

  Bởi khi đó, chúng ta phải chấp nhận rằng người được chúng ta giúp đỡ không phải là một phần mở rộng của ý muốn của chúng ta. Họ là một con người tự do.

  Người yếu thế không cần chúng ta ban cho họ phẩm giá.

  Họ cần chúng ta đừng tước mất cơ hội để họ sống phẩm giá vốn đã được Thiên Chúa ban.

  Vì thế, trao quyền cho người yếu thế không phải là đưa họ lên bằng đôi tay của chúng ta để họ mãi đứng nhờ vào chúng ta. Trao quyền là giúp họ có đủ điều kiện để tự đứng lên.

  Đó là một hình thức bác ái trưởng thành.

  Bởi bác ái đích thực không làm cho người khác lệ thuộc vào lòng tốt của mình, nhưng giúp họ trở thành những chủ thể tự tin, tự chủ và có khả năng đóng góp cho gia đình, cộng đoàn và xã hội.

  Giúp người yếu thế đứng lên không phải để họ đứng dưới bóng của chúng ta, nhưng để họ có thể đứng bằng chính đôi chân của mình.

Hồi tâm

1. Khi giúp một người yếu thế, tôi đang thực sự giúp họ đứng lên, hay tôi đang vô tình khiến họ ngày càng lệ thuộc vào sự giúp đỡ của mình?

2. Tôi có đang nói thay, quyết định thay hoặc làm thay những điều mà người ấy có khả năng tự mình thực hiện không?

3. Tôi có dám trao cho người khác quyền tự quyết, ngay cả khi họ lựa chọn khác với điều tôi muốn?

4. Trong gia đình, cộng đoàn hoặc nơi tôi sống, tôi có thể tháo bỏ một rào cản nào đang khiến một người yếu thế không thể tự tin sống đúng với phẩm giá của họ?

5. Sau mỗi việc bác ái tôi thực hiện, người được giúp đỡ có trở nên tự tin hơn, tự chủ hơn và có khả năng đứng lên hơn không?

-----------------

Với mục đích để Lời Chúa được loan truyền và thông tin Giáo hội được lan tỏa, Legio Mariæ sẵn lòng để các tổ chức và cá nhân sử dụng lại tin bài đã đăng trên báo giấy và báo mạng legiomariævn.com của mình.

Tuy nhiên, vì đức công bằng và sự bác ái, xin quý vị vui lòng ghi đầy đủ nguồn như sau: “Theo Đạo Binh Đức Mẹ, website: legiomariævn.com”.

Ngoài ra, nếu chia sẻ bài lên mạng xã hội (Facebook, Twitter…), đề nghị dùng đường dẫn gốc trên website của Đạo Binh Đức Mẹ.